Ishtirok etish

O‘quv materiallari

Biz ushbu bo‘limda siz uchun akseleratsiya dasturiga taalluqli asosiy atamalar va tushunchalar, xususan, akselerator turlari, loyihalaringizni akseleratsiya qilish jarayonida qatnashadigan asosiy shaxslar, loyiha ustida ishlaganda bilishingiz zarur bo‘lgan turli metodologiyalar bayoni haqidagi ma’lumotlarni to‘pladik. Maʼlumotlar siz uchun ixcham va qulay shaklda taqdim etiladi. Ulardagi foydali maqolalar va videomateriallarga havola beriladi.

Akselerator
Loyihaning biznes modelini tez rivojlantirish va birlamchi testdan o‘tkazishga, loyiha mahsuloti ustida ishlash va uni bozorga olib chiqishga tayyorlashga qaratilgan loyihani cheklangan muddatlarda jadal o‘stirish dasturi. Tuzilmalashtirilgan akselerator dasturi bir nechta asosiy bloklardan iborat: jadal-sessiya, mavsumlararo davr va demo-kun. Dastur jamoaga biznes-modelni puxta ishlash, kerakli aloqalarga ega bo‘lish va sotuvlarni oshirishga yordam beradi. Dastur 3 oydan yarim yilgacha davom etadi.

Biznes-akselerator (akseleratsiya dasturi)
Kompaniya kapitalida ulush evaziga mentorlik, ta’lim, moliyaviy va ekspert qo‘llab-quvvatlash orqali kompaniyalarni jadal rivojlantirish dasturi.

Preakselerator
U akseleratordan farq qiladi. Bu loyihalarga investorlarning umidlarini tushunishga va investitsiyaga ega bo‘lish imkoniyatlarini baholashga yordam beradigan dastur. Preakseleratorda loyihalarni faqat bozorga chiqishga, yirikroq kompaniyalar bilan o‘zaro ishlashga yoki investitsiyalarni jalb etishga TAYYORLASHADI. Ular bilan murabbiylar ishlaydi. Murabbiylar yechimga chetdan qarashga, uni yetuk biznes nuqtai nazaridan baholashga va kelgusida natija berishga qodir modelni tuzishga yordam berishadi. Akselerator loyihalarni moliyalashtirishni va jamoani qiziqtirayotgan bozor segmentidagi tajribaliroq kompaniyalarning vakillari bilan bevosita ishlashni ko‘zda tutadi.

Preakselerator g‘oyasi bor, ammo prototipi va o‘z biznesi bo‘yicha aniq tushunchasi yo‘q kishilar uchun o‘ziga xos tayyorgarlik bosqichi. Bunday tadbirkorlarga hozircha marketing strategiyasi ishlab chiqiladigan, amaldagi biznesni ko‘lamlashtirish masalalari hal qilinadigan akseleratorda hech nima yo‘q. Preakseleratorning vazifasi – tadbirkorlarga o‘z g‘oyasini mahsulotga rasmiylashtirishga, jamoani to‘plashga, va asta-sekin dastlabki savdolarga yoki potensial mijozlarga ega loyihalarga chiqishga yordam berishdan iborat.

Startap (ingl. startup, startup company)

Tez o‘sish maqsadida ekstremal noaniqlik va cheklangan resurslar sharoitlarida foyda keltiradigan ko‘lamlashadigan biznes-modelni izlash uchun yaratilgan vaqtinchalik tashkilot. Shuningdek, foyda olish maqsadida istiqbolli g‘oya (g‘oyalar)ni amalga oshirish uchun yaratilgan o‘z rivojining boshlang‘ich davrida bo‘lgan yangi firma (korxona, kompaniya).

Startapning rivojlanish bosqichlari

  • EKISH OLDI BOSQICHI (PRE-SEED)— startapning hayotiy sikl bosqichi, uning doirasida loyiha g‘oyasi shakllantiriladi va ishlab chiqiladi (startap rivojining ilk bosqichi hisoblanadi).
  • EKISH BOSQICHI (SEED)— startapning hayotiy sikl bosqichi, uning doirasida g‘oyani batafsil ishlab chiqish ishlari olib boriladi va birinchi prototip yaratiladi (startap rivojining ilk bosqichi hisoblanadi).
  • KECHKI BOSQICHLAR— startapning hayotiy sikl bosqichi, uning doirasida mahsulot testdan o‘tkaziladi; shuningdek startapni sotishgacha / uning IPO ga chiqishigacha bo‘lgan startapning keyingi barcha rivojlanish bosqichlari.

MVP (ingl. minimum viable product — minimal yashashga qodir mahsulot )
Mahsulotning ishlaydigan eng oddiy prototipi, u bilan to‘liq ko‘lamli ishlanmagacha testdan o‘tkaziladi. Bunday yondashuv  tadbirkorni yakuniy mahsulotni talabga ega bo‘lmaslikdan va resurslarni ishlab chiqishga sarflanadigan yo‘qotishlardan himoya qiladi. MVP mahsulotni maqsadli auditoriyaning talablari ostiga moslashtirish yoki undan mutlaqo voz kechish uchun minimal sa’y-harakatlar bilan axborot to‘plash imkonini beradi.

MVP termini 2001 yilda SyncDev konsalting kompaniyasining hammuassisi Frenk Robinson tomonidan kiritilgan. Sustomer development mafkurachilari Stiv Blank va Erik Rays tufayli esa ushbu termin tarqalib ketdi. MVP mazkur metodikaning bir qismiga aylandi.

Qoidaga ko‘ra, MVP  iste’molchining konkret muammosini hal etadigan faqat bitta funksiyaga ega. MVP ni ishlab chiqishda eng qiyini xarajatlar va sifatning optimal nisbatini topish. Ko‘p hollarda muvozanat, faqat tejamkorlik mulohazalariga amal qilgan holdagina, minimallik tomonga buziladi. Iste’molchilar haddan tashqari xom test mahsulotni rad etadi, tadbirkor esa xatolik bilan g‘oyaning o‘zini brakka chiqaradi. Odamlar to‘lashni xohlaydigan mahsulotni iloji boricha arzon ishlab chiqish kerak.

Customer development (qisqartilgan – custdev)
G‘oyani yoki bo‘lg‘usi mahsulot prototipini potensial iste’molchilarda testdan o‘tkazish. Ushbu terminni 1990-yillarda amerikalik seriyali tadbirkor Stiv Blank kiritgan. U o‘zining “Aql yorishishi tomon to‘rt qadam: muvaffaqiyatli startaplarni yaratish strategiyasi” kitobida customer development metodikasini, ya’ni biznesni yaratishga mijozga mo‘ljal olgan yondashuvni bayon etadi. Ushbu konsepsiyaga ko‘ra, mahsulot albatta mijozning muammosini hal qilishi kerak. Dastavval muammo aniqlanadi, keyin mahsulot ishlab chiqiladi, aksincha emas.

Nutqda customer development tez-tez mahsulotga mo‘ljal olgan yondashuvga qarshi qo‘yiladi (“zo‘r mahsulotni qil, xaridor esa topiladi”). Agar startapchi mahsulotni takomillashtirishga haddan tashqari qiziqib ketib, iste’molchilar haqida unutgan bo‘lsa, odatda loyiha chippakka chiqadi. Amalda mahsulotni ishlab chiqish va mijozlarning ehtiyojlarini o‘rganish o‘rtasida muvozanatga amal qilish kerak. Customer development metodikasi Lean Startup – “Tejamkor startap” harakatining muhim tamoyillaridan biriga aylangan.

«Tejamkor startap» (ingl. Lean Startup)
Erik Ris tomonidan bayon etilgan tadbirkorlik konsepsiyasi. Ris tejamkor ishlab chiqarish, mijozlarni rivojlantirish va qayishqoq ishlab chiqish metodologiyasi kabi konsepsiyalarning tamoyillari, yondashuvlari va amaliyotlarini birlashtiradi.

Tejamkor startap — bu kompaniyalarni yaratish, startaplar menejmentiga ilmiy yondashuv, tasdiqlangan ta’lim, tajribalar o‘tkazish, ishlab chiqish tsiklini qisqartirish uchun mahsulotlarni iterativ chiqarish, progressni o‘lchash, mijozlardan qimmatli teskari aloqani olish kabi tushunchalarga asoslangan yangi mahsulotlarni va xizmatlarni ishlab chiqish va ularni bozorga chiqarish konsepsiyasi. Ushbu yondashuvdan foydalangan holda kompaniyalar, mijozlarning umidlari va ehtiyojlariga muvofiq keladigan mahsulotlar va xizmatlarni loyihalashtirishlari mumkin, bunda katta miqdorda birlamchi moliyalashtirishga yoki xarajatli mahsulotlarni chiqarishga xojat bo‘lmaydi.

Muhim tamoyillar

  • tadbirkorlarning gipotezalarini biznes-model asosi ko‘rinishida umumlashtirish. Mohiyatiga ko‘ra, bu kompaniya o‘zi va mijozlari uchun qadriyatlarni qanday yaratishining sxematik tasviri hisoblanadi.
  • “ofisdan tashqariga chiq” yondashuvi yordamida gipotezalarni tekshirish va teskari aloqaga ega bo‘lish, tejamkor startaplar terminologiyasida bu yondashuv mijozlarni rivojlantirish nomini olgan.
  • mahsulotni qayishqoq ishlab chiqish metodikasidan foydalanish. Bu shunday jarayonki, unda startaplar minimal yashash qobiliyatiga ega mahsulotlarni ishlab chiqaradi, keyin ularni testdan o‘tkazadi. Dastavval konsepsiya Kremniy vodiysidagi texnologik kompaniyalar faoliyati asosida shakllangan. Keyinchalik tejamkor startap falsafasi o‘z ufqlarini kengaytirdi, endi uni yangi mahsulot yoki xizmatni ishlab chiqishni va uni bozorga taqdim etishni xohlaydigan alohida olingan bir odam, jamoa, kompaniyalar va hatto davlat uchun ham qo‘llash mumkin.

Trekshn — (Traction, milestones)
Startapning rivojlanish yo‘li, uning tarixidagi asosiy davrlar. YANGILIKLAR bo‘limida va foydalanuvchilar sonining o‘sish dinamikasida ko‘rgazmali tarzda aks etadi. Startap kecha paydo bo‘lmaganining dalili, demak u ertaga “o‘lmaydi”.

Mijozlar va bozordan ijobiy teskari aloqa, bu mahsulot/xizmat talabga ega ekaniga dalil.

Trekshn-karta
Loyihaning o‘sish yo‘lida qadamlardan qay biri hozir “butilka bo‘g‘zi”, ya’ni o‘sishni ushlab turuvchi eng muhim cheklagich ekanini aniqlash imkonini beradigan jadval, jamoaning asosiy sa’y-harakatlari ana shu cheklovni olib tashlashga qaratilgan bo‘lishi kerak. Har bir Maqsadli auditoriya (MA) Mijozlar Segmenti uchun -> Maqsadli Mahsulot (MM) tayyorlanadi -> Muammoni aniqlovchi Intervyu -> MVP-> Yechim topiladigan Intervyu -> Birinchi Sotuv -> Kanalda Sotish -> Iqtisodiyotning mos tushishi -> Ko‘lamlashtirish. Trekshn karta. Qanday qilib Vasiliyning o‘zi startapni ko‘lamlashtirgani haqida …

 

Treker (ingl. to track «kuzatmoq, iz qoldirmoq, yo‘nalishni belgilamoq»)

Treker — rivojlantirish institutlarining moliyaviy imkoniyatlari va loyiha o‘rtasidagi «ko‘prikcha». Startap jamoasida konsultant rolini bajaruvchi uning vaqtinchalik a’zosi, u loyihaga prototip bosqichidan boshlab (jamoani shakllantirish, segmentdagi raqobatni tahlil qilish, bozorni belgilash va birinchi mijozni izlash) promoushen bosqichigacha (tovarlar va xizmatlarni yakuniy iste’molchigacha ilgari surish) hamrohlik qiladi. Trekerning asosiy roli – asoschilarning umumiy yig‘ilishlarida qatnashish, muhim qarorlarni qabul qilishda ishtirok etish, 1-2 haftaga ishni rejalashtirishga yordam berish, o‘z aloqalaridan foydalangan holda mijozlar va ekspertlarni jalb etish, muhim muzokaralarda qatnashish. Haqiqiy trekerlar haqida

Mentor (murabbiy, mentor)
Loyihada shtatdan tashqari nomuntazam konsultant rolini o‘ynaydigan odam, u o‘zining bilimlari va tajribasi bilan jamoani qo‘llab-quvvatlaydi, kerakli odamlarning kontaktlarini va investitsiyalarni izlashga yordam beradi, ammo odatda moddiy ko‘mak ko‘rsatmaydi va mehnatiga haq to‘lashlarini talab qilmaydi.

Fasilitator (ingl.Facilitator, lot. facilic – «yengil»)
Muvaffaqiyatli guruhli kommunikatsiyani, uchrashuv qoidalariga, uning protseduralari va reglamentiga amal qilinishini ta’minlaydigan kishi. Fasilitatsiya. Yoki o‘zaro qanday kelishish kerak?

Pivot (ingl. pivot — aylanish)
Startap biznes-modelini,  mahsulotini yoki faoliyat sohasini almashtirish. Ushbu terminni amerikalik tadbirkor Erik Ris o‘zining mashhur “Biznesni noldan boshlash. G‘oyalarni tez sinovdan o‘tkazish va biznes-modelni tanlash uchun Lean Startup metodi” kitobida qo‘llagan.

Agar loyiha mualliflari maqsadli auditoriyaning ongigacha yetib bormagan bo‘lsa, ular tanlov oldida qoladi – yo taslim bo‘lish, yoki pivot qilish. Bunday “burilish” burchagi turlicha bo‘lishi mumkin – konsepsiyaga kichikroq tuzatishlar kiritishdan tortib, to uni tubdan o‘zgartirishgacha.

Erik Ris pivotning 10 ta variantini ko‘rsatadi:

  • e’tiborni bir necha funksiya o‘rniga bitta funksiyaga jamlash
  • yangi funksiyalarni qo‘shish
  • iste’molchilar segmentini almashtirish
  • narxni yoki mahsulotning o‘zini o‘zgartirish
  • g‘oyani amalga oshirish uchun platformani almashtirish
  • yuqori marjinal modelni past marjinal modelga almashtirish
  • monetizatsiya sxemasini o‘zgartirish
  • o‘sish modelini o‘zgartirish
  • ilgari surish kanalini almashtirish
  • texnologiyani almashtirish. Twitter, Instagram, Groupon, Starbucks, PayPal va Pinterest kompaniyalarining muvaffaqiyatiga o‘z vaqtida amalga oshirilgan pivot sababchi.

Muammoni aniqlovchi Intervyu
Usul muammo bor-yo‘qligini aniqlaydi, mijoz uchun uning yechimini topish narxini belgilaydi.

Bu siz to‘g‘ri savollarni beradigan, suhbatdoshingizning sizni qiziqtirgan muammolarga doir avvalgi tajribasini aniqlaydigan suhbat. Keyin javoblar to‘g‘ri talqin qilinganiga ishonch hosil qilish uchun suhbatdoshingizning savollari va javoblarini qayd qilib borish, suhbatni diktofonga yozish kerak. Iste’molchilarning ehtiyojlarini aniqlash uchun muammoni aniqlaydigan intervyuni o‘tkazishning 5 ta asosiy qoidasi.

Validatsiya
Bildirilgan barcha xarakteristikalarga muvofiqlikka tekshirish. Startapning barcha bosqichlarida validatsiya o‘tkaziladi: g‘oyani tekshirishdan tortib, to mahsulotgacha. Mahsulotni shubha nuqtai nazaridan qayta ko‘rib chiqish lozim, ba’zida uni qaytadan qilish yoki takomillashtirish zarur.

Validatsiyani verifikatsiya, ya’ni axborotning aniqligi, to‘g‘riligi va haqqoniyligini ta’minlash uchun mahsulotning bir nechta xarakteristikalarini solishtirish bilan adashtirmaslik kerak.

Pitch (ingl. pitch — tashlash, uzatish)
Potentsial investorlar oldida loyihaning qisqacha tuzilmalangan taqdimoti. Savdolar industriyasiga ushub termin beysboldan kelgan. Ishtirokchilarning qisqa chiqishlari seriyasi – pitchinglar yoki pitch-sessiyalar – startapchilar (hamda yosh kinematografchilar) tanlovlarining namunaviy formatiga aylandi.

Pitchning maqsadi — investorni qiziqtirish va mablag‘larni jalb etish. Chiqish qilishga sanoqli daqiqalar ajratiladi, shu bois u maksimal darajada tushunarli bo‘lishi kerak. Sifatli pitch qat’iy tuzilmaga ega bo‘lib, aniq mantiqiy bloklardan tashkil topadi. Vaqt qancha kam bo‘lsa, bloklar ham shuncha kam bo‘ladi. Davomiyligi bo‘yicha pitchning uchta turi ajratiladi:

  • Elevator pitch (1 daqiqa) — investor bilan liftda ketayotganda ulgurish mumkin bo‘lgan loyihaning eng qisqa taqdimoti. Bunda faqat uchta blokka vaqt yetadi: muammo, uning yechimi va loyihani monetizatsiyalash istiqboli.
  • Idea pitch (3 daqiqa) loyihaning nomi, muammo, uning yechimi, bozor hajmi, biznes-model, jamoa, xulosalar va kontaktlardan iborat.
  • Funding pitch (7-10 daqiqa) idea pitch’dagi barcha bloklarni o‘z ichiga oladi plyus raqobatchilarning tavsifi, rejalar, nimalar qilingani va qancha pul kerakligi haqidagi ma’lumotlar.
    Investorlar gapirayotgan 2017 yilgi 35 ta startap taqdimoti

Soft skills
Odamlar bilan muvaffaqiyatli o‘zaro aloqa qilish imkonini beruvchi muloqot ko‘nikmalari: jamoada ishlash qobiliyati, jamoani boshqarish, turli odamlar bilan til topishish, muammolar va nizolarni hal etish, muzokaralar olib borish, boshqalarni motivatsiyalash va ishontirish, qarorlar qabul qilish, mahsulotlar va g‘oyalarni taqdim etish.

Soft skills asosiy professional ko‘nikmalar, ya’ni hard skills’ga (masalan, dasturlashtirish) qarama-qarshi. Soft skills kamroq o‘lchanadi va kengroq qo‘llanadi. Ular deyarli har qanday kasbda va barcha hayot sohalarida kerak.

Ish beruvchilar bir xil tajribaga va ma’lumotga ega ikkita nomzoddan odatda soft skills ko‘proq rivojlangan kishini afzal ko‘rishadi. Ushbu ko‘nikmalarga ega bo‘lish muhimligi lavozim bilan birga o‘sib boradi – boshqarish sifati bevosita ularga bog‘liq. Aynan shuning uchun biznes-treninglarning ko‘pchiligi  soft skills ni rivojlantirishga yo‘naltirilgan.

Venchurlar (Venture)
Tavakkallik darajasi yuqori bo‘lgan ilmiy-texnikaviy yoki texnologik biznes. Uncha katta bo‘lmagan tavakkallik darajasi yuqori bo‘lgan innovatsion korxonalar uchun yirik firmalar investorlar sifatida chiqadigan moliyalashtirish shakli. Katta kompaniyalar venchur fondlarni yaratadi, ularning mablag‘lari hisobidan rivojlanayotgan kompaniyalar aksiyalarining bir qismi sotib olinadi.

Venchur investitsiyalar
Startaplar – faoliyati yuqori yoki nisbatan yuqori darajadagi tavakkal bilan bog‘liq yangi yoki o‘sayotgan kompaniyalarni moliyalashtirish uchun mo‘ljallangan investitsiyalar.

Venchur investorlar
Startapni moliyalashtirishga tayyor odamlar. “Farishtalardan” farqi: venchur sarmoyadorlar odatda fondning investitsion yechimlar va amaliyotlarda faol ishtirok etmaydigan investorlardan (“cheklangan hamkorlar”) mablag‘ to‘playdi. Ya’ni ular boshqa odamlarning pullariga chek yozib beradi.

Biznes-farishta
Kompaniya rivojiga o‘z mablag‘larini yo‘naltirayotgan investor. Moliyalashtirish ishlari potensial foyda ulushi evaziga amalga oshiriladi. “Farishta”ning investitsiyalari hisobidan moliyalashtirish ishlari qarzga qaraganda unchalik xatarli emas. Qarzdan farqli o‘laroq, investitsion sarmoya biznes muvaffaqiyatsizlikka uchragan taqdirda qaytmasligi kerak. “Farishta” investorlarning ko‘pchiligi biznesni tushunadi, ular uzoq muddatli nuqtai nazarga ega.

Smart money
Tashqi moliyalashtirish, u bilan birga startap uchun muhim bo‘lgan ekspertiza, yangi bozorlarga chiqish bilan operatsion boshqaruvda yordamga keladi. Ko‘p hollarda ushbu tavsif ostida profilli venchur fonddan jalb etilgan pullar tushuniladi.

Ilk bosqichlarda “aqlli pullar” startapga o‘zida yetmayotgan muhim kompetentsiyalarni yopishga yordam berishi mumkin. Kechki bosqichlarda Smart Money tez-tez yangi bozorlarga chiqish uchun jalb etiladi.

Ekish investitsiyalari (Seed-round investment)
Termin dastlabki venchur investitsiyalarga taalluqli, ularni ko‘p hollarda kompaniyalar mahsulotni ishlab chiqish bosqichida so‘raydi. Odatda 1$ ga 20  atrofida.

Mijozning og‘riqli joyi (client’s pain)
Har bir startapning ildizida o‘z Pain Point (og‘riq nuqtasi), ya’ni startapning potensial mijozini tashvishga solayotgan va yechimini kutayotgan muammo yotadi. Kundalik dolzarb muammolar, mijozning vazifalari – bu siz mijoz bilan muhokama qilish jarayonida, uning qiyinchiliklari nimadan iborat ekanligini tushunishga harakat qilish va yechimni taqdim etish jarayonida aniqlashingiz kerak bo‘lgan narsa. Mahsulotingiz mijozning qaysi alohida “og‘rig‘ini” kamaytirishi yoki to‘liq bartaraf etishi mumkin?

NST
Noyob savdo taklifi — tovar shunga o‘xshash tovarlar/xizmatlardan nimasi bilan manfaatli ravishda farq qiladi, tovar/xizmat va biznes potensial iste’molchilarda assotsiatsiyalanadigan muhim xususiyatlar.

Lending (Lendos, Landing page)
Muayyan tarzda qurilgan veb-sahifa, uning asosiy vazifasi maqsadli auditoriyaning kontakt ma’lumotlarini to‘plash yoki mijoz tomonidan maqsadli harakatni bajarish hisoblanadi.

Lid (lead, maqsadli lid)
Marketingli kommunikatsiyaga u yoki bu tarzda reaksiya ko‘rsatgan potensial mijoz.

Ko‘lamlashtirish
Kompaniyani kengaytirish va o‘stirish jarayoni, biznes ko‘lamlarining (iste’molchilar sonining va/yoki aylanmaning) bir necha baravar oshishi jarayoni. Dastavval termin informatikada qo‘llangan: agar tizim unumdorlikni o‘sib borayotgan resurslarga mutanosib tarzda oshirishga qodir bo‘lsa, u ko‘lamlashadigan deyiladi.

Agar biznes ko‘lamlashadigan bo‘lsa, unda har bir keyingi moliyaviy birlikka foydadagi xarajatlar (valyutadan qat’i nazar) kamayishi kerak. Ko‘lamlilik o‘z inson resurslariga va uskunalarga ega bo‘lish uchun o‘sishga va rivojlanishga mo‘ljal oladi.

Skrining
G‘oyalarni tekshirish/testdan o‘tkazish, ular jarayonida investorlarning loyihaga sarmoya yo‘naltirishdan manfaatdorligi aniqlanadi. Skrining norasmiy yoki rasmiy bo‘lishi mumkin, odatda u investitsiya qilish imkoniyatlarini baholashdan iborat bo‘ladi.

Unicorn yoki startap-yakkashox
Baholash qiymati besh yil ichida milliard dollar va undan yuqoriga ko‘tarilgan startap. Bunda kompaniya xususiy mulk bo‘lib qoladi. Ushbu termin ilk bor taniqli venchur tadbirkor Eylin Li tomonidan 2013-yilda qo‘llangan. Bu paytga kelib 39 ta “yakkashox” mavjud edi, bugungi kunda dunyoda ularning soni 500 ga yaqinlashgan. Ularga Uber, Airbnb va Snapchat kiradi.

Ekzit (exit, ingl. — chiqish)
Kompaniyadagi ulushni sotish. Kompaniyaning aksiyadorlari – uning asoschilari va investorlari bor, ular loyihada o‘z ulushlariga ega. Ular o‘z ulushini sotganida, “chiqish”ni (ekzitni) amalga oshirgan bo‘ladi. Ekzit ulush boshqa shaxsga sotilganida ham, ulush boshqa kompaniyaga sotilganida ham, ulush birjada sotilganida ham (startap IPO ga chiqqan taqdirda) yuz berishi mumkin. Ekzitning asosiy muvaffaqiyatlilik xarakteristikasi – uning daromadliligi. Agar fond loyihaga kompaniyaning 10% uchun $300 yo‘naltirgan bo‘lsa, keyin esa ushbu ulushni $3 mln.ga sotgan bo‘lsa, demak daromadlilik  3 mln / 300 ming. x 100% = 1000 foizni tashkil qilgan.

Venchur industriyasida ekzitlar foyda olishning asosiy usuli hisoblanadi, shu bois investorlar startaplarda nafaqat tez o‘sishni, balki ekzit imkoniyatini ham ko‘rishga intiladilar. Ba’zida startapchilarning o‘zlari, agar o‘z loyihalarining o‘sishiga ko‘zlari yetsa, investorlardan ularning ulushlarini sotib olishadi. Shunday qilib, asoschilar kompaniya ustidan ko‘proq nazoratni qo‘lga kiritadi, investor esa – qandaydir bir daromadlilikni ko‘rsatadi.

Ayrim startaplar birinchi kundan boshlab savdoga mo‘ljal oladi. Agar startapda kuchli qo‘llab-quvvatlashsiz bozorga chiqishi dargumon bo‘lgan  noyob foydali texnologiya bo‘lsa, bu yuz beradi. Masalan, Google asoschilari Sergey Brin va Larri Peyj avval boshidanoq kompaniya qurishni istamagan, ular o‘z texnologiyasini sotishni xohlagan, ammo bitim haqida kelisha olishmagan.

 M&A (ingl. Mergers and Acquisitions — Qo‘shilishlar va Yutishlar)

Kompaniyalarning qo‘shilish va yutish jarayonlari uchun umumiy nom, ularning natijasida

— bozorda yangi, yirikroq kompaniyalar paydo bo‘ladi (qo‘shilish)

Biznesda ayrim kompaniyalar birgalikda ko‘p ishlarni amalga oshirish uchun birlashadi. Kompaniyalar birlashgan holda umumiy amaliyotlarga sarflanadigan xarajatlarni qisqartirishlari, xizmatlar doirasini kengaytirishlari yoki tavakkallarni diversifikatsiyalashlari mumkin.

— bir kompaniya ikkinchisini xarid qiladi (yutish)

Startapni yutishda yirik kompaniya uchun plyuslar: biror-bir maydonda mustahkamlanish, yangi auditoriyani jalb etish va yangi ekspertizani olish usuli (“yangi qon quyish” hisobidan, ya’ni startap jamoasini o‘z shtatiga qo‘shish).

Sotib olingan startap uchun plyuslar: birinchidan, loyihaning barcha aksiyadorlari (asoschilari va investorlari) uchun foyda olish. Google ga sotilish ko‘plab startapchilarning azaliy orzusi, u yaxshi iqtisodiy shart-sharoitlarga ega. Ikkinchidan, agar siz yirik kompaniyaning bir qismiga aylansangiz, bu sizga uning auditoriyasiga va resurslariga yo‘l ochadi.

Yutishga misol: Microsoft 2013-yilda Nokia (Devices and Services) mobil bo‘linmasini 7,17 mlrd dollarga sotib olgan. 2014-yilda esa Facebook kompaniyasi WhatsApp ni $19 mlrd.dollarga xarid qilgan. Rossiyada yutishga misollar – Mail.ru Group kompaniyasi Maps.me kartografik servisini xarid qilgan.

Ko‘p miqdordagi qo‘shilishlar va yutishlar – barqaror iqtisodiy tizim belgisidir.